Het is een buitengewoon goede houding om zich met het bewustzijn te doordringen, dat elke leraar in zekere zin de arts van zijn kinderen is.[1]

Dat beweert Arnout De Meyere, pedagogisch gevolmachtigde voor de Gentse vestiging van Middelbare Steinerscholen Vlaanderen, in Opvoeding als sacraal proces, Thema lerarendag steinerscholen 12/10/2011. De Meyere beroept zich (uiteraard) op Rudolf Steiner, maar ook op de antroposofische ‘professor’ Peter Selg).

Maar waarom zou een leraar zich bewust moeten zijn dat hij – let op de nuance ‘in zekere zin’ – de arts van zijn kinderen is? De Meyere haalt een spreuk tevoorschijn uit Steiners Meditatieve verdieping van de geneeskunde  (GA 316, p.223), die – min of meer verwonderlijk – dienst doet als vertrekpunt voor enkele niet mis te verstane beschouwingen m.b.t. het thema Opvoeding als sacraal proces.

Ooit in verleden tijden,
Leefde in de zielen van de ingewijden
Krachtig de gedachte,
Dat elke mens van nature ziek is.
En opvoeding werd
Als een genezingsproces beschouwd,
Dat het kind bij zijn ontwikkeling
De gezondheid gaf
Om volwaardig mens te worden

Es war in alten Zeiten,
Da lebte in der Eingeweihten Seelen
Kraftvoll der Gedanke, dass krank
Von Nature ein jeglicher Mensch sei.
Und Erziehen ward angesehen
Gleich dem Heilprozess,
Der dem Kinde mit dem Reifen
Die Gesundheit zugleich erbrachte
Für des Lebens vollendetes Menschsein.

De verwondering om de centrale passage is het vertrekpunt van de volgende beschouwingen.  De  mens wordt ’van nature ziek’ genoemd en opvoeding wordt als genezingsproces bekeken.

Het menselijk organisme heeft eigenlijk steeds de neiging, zo vertelt Rudolf Steiner aan het lerarencollege in Stuttgart, om vanuit zichzelf in ziekte te vervallen. Zo moet men voortdurend helen door onderricht en opvoeding. Het is een buitengewoon goede houding om zich met het bewustzijn te doordringen, dat elke leraar in zekere zin de arts van zijn kinderen is.

Dit is niet onbelangrijk om weten. Ouders die van plan zijn om hun kinderen naar de steinerschool te sturen, nemen best nota vanuit welk standpunt naar hun kinderen wordt gekeken. Ouders die al kinderen in de steinerschool hebben en het antroposofisch onderwijs louter zien als een schoolsysteem waarin men veel tekent, zingt en toneel speelt, zouden wel eens kunnen schrikken bij het vernemen van het antroposofisch gezichtspunt dat de mens van nature ziek is en de opvoeding het genezingsproces is waardoor het kind de gezondheid verwerft om volwaardig mens te worden. 

Hier mag zeker niet te lichtzinnig mee worden omgesprongen. Voor een goed begrip is het essentieel dat mendieper op de zaken ingaat. Want in de steinerpedagogie streeft men graag naar de heilige graal. Bijvoorbeeld door proberen te duiden wat zich afdrukt in ons bloed. De Meyere licht in de weergave van zijn voordracht een tipje van de sluier op. We halen nog enkele passages uit die tekst aan.

Als men zich verdiept in de kwestie van de ‘Krankheit von Natur’, de erfzonde, of de zondekrankheid (zoals die in de Mensenwijdingsdienst van de Christengemeenschap wordt genoemd), dan frappeert het hoezeer de materiële en geestelijke aspecten van één werkelijkheid met elkaar verbonden zijn. (…) In onze menselijke constitutie, en meer specifiek in de werking van ons zenuwstelsel en onze bloedstroom liggen de afdrukken van inwerkingen van Luciferische, Ahrimanische en Christelijke origine.

Van nature ziek heet in de Mensenwijdingsdienst van de Christengemeenschap (antroposofische kerk) erfzonde of zondekrankheid. In de antroposofische leer geldt dat dus voor iedereen. Grote boosdoeners zijn Lucifer en Ahriman[2]. De Meyere gaat verder op hetzelfde elan en refereert daarbij nog een keer aan Steiner.

Ahriman nam bezit van ons zenuwstelsel, dat als aardse structuur vrij levenloos is. Hij verleidt ons tot levenloos intellectualisme. De toegang voor Lucifer ligt dan eerder in ons bloed. Hij roept op tot zelfstandigheid maar lokt ons naar de roes en de illusie. Christus werkt de te sterke incarnatie tegen en onttrekt de ziel uit haar gebondenheid aan de overgeërfde bloedkrachten. (Steiner R. , Weltwesen und Ichheit GA169, p. 42)

Overgeërfde bloedkrachten, Christus, zondekrankheid, etc. . We hebben het over onderwijs.

Ter herinnering: lerarendag steinerscholen, Gent 2011. Maar ook Dornach, Den Haag, Stuttgart, … begin 20ste eeuw. Niet: ‘hoe bezweer ik de duivel?’ of ‘hoe genees ik de zieke kinderen in mijn klas?‘, maar wel ‘opvoeding als sacraal proces’ is het thema.  Zijn het drie verschillende begrippen voor een en hetzelfde? Door Christus  houden wij het midden tussen Ahriman en Lucifer?

In vroeger tijden zag men in opvoeding een kans tot heling: een evenwicht bereiken tussen de Luciferische pool (die ons bijvoorbeeld tot illusionaire waanbeelden en leugenachtigheid leidt) en de Ahrimanische pool (die ons bijvoorbeeld tot ontkenning van elke geestelijke dimensie leidt). (Selg, 2010, p. 203; Steiner R. , GA 317) Dit is een christelijke opgave.

Tot zover deze blik in de verbazingwekkende gemeenschap van steinerpedagogen: de lerarendag [3].

——-

Voetnoten

[1] Arnout De Meyere, Opvoeding als sacraal proces, Thema lerarendag 12/10/2011

[2] Hans Peter van Manen, Wanneer verwachtte Rudolf Steiner de incarnatie van Ahriman, Perun Boeken2007 (eerder als artikel gepubliceerd in Fenomenen van de tijd: het jaar 1998, Vrij Pedagogisch Centrum Driebergen 1998)

[3] De lerarendag van de Federatie van Steinerscholen in Vlaanderen gaat telkens door op de tweede maandag van oktober

Gerelateerde artikels

Waarop men zich beroept: steineronderwijs meer esoterie dan pedagogie (Steinerscholen.com)

Linkshandigheid: kinderen er zo vlug mogelijk van genezen? (Steinerscholen.com)

Genezend onderwijzen: nog enkele antroposofische inzichten (De Brug)

Die vreselijke heilpedagogiek: ‘de totale ontkenning van je kind’ (Trouw)

Het geval Ahriman: over de baarlijke duivel van de antroposofen

Het is een bewogen jaar geweest, 2011. In Nederland is door het bankroet van de Zonnehuizen een antroposofisch heilpedagogisch monument gevallen: 2300 werknemers hebben ontslag gekregen, de 800 cliënten die Zonnehuizen onderdak biedt, krijgen binnenkort zorg van een reguliere organisatie. Het is een klap in het gezicht van de antroposofische beweging.

In België loopt het met de heilpedagogie zo’n vaart niet. Voornamelijk omdat België maar een handvol heilpedagogische instellingen telt. Anders is het met de antroposofische scholen. Die kregen de voorbije jaren geregeld media-aandacht en worden nu zelfs onderwerp van een kritisch-wetenschappelijk onderzoek, uitgevoerd door de Universiteit Gent.

Na vier jaar bloggen, het publiceren van ‘Focus op de steinerschool’ en talrijke contacten met onderwijsautoriteiten, ouders, leerlingen en instanties die zich om jongeren bekommeren, komt nu ook de academische wereld om de hoek kijken.

Het lijkt een veelbelovend 2012 te worden. Beste wensen voor het nieuwe jaar.

Ramon De Jonghe

Overzicht 2011 per maand

• Januari

Antroposofie in de praktijk: ervaren steinerschoolleerkracht argumenteert: ’onzin, flagrante onzin, absurde gedachte en ziek brein’.

j.alfrik zegt:

‘Ja, ik heb die langdurige ervaring. Meer nog, in cursussen, waaronder b.v. de Zutphense Zomercursus voor beginnende en wat meer ervaring hebbende leerkrachten, heb ik inmiddels aan honderden mensen mijn ervaringen doorgegeven en met hen mijn kennis uitgewisseld.’

• Februari

Misleidend getuigschrift: verscheidene Nederlandse steinerscholen houden ouders voor dat aan het einde van het ‘Voortgezet Middelbaar Beroeps Onderwijs – theoretische leerweg’ (Vmbo-t)  leerlingen bij goede examenafsluiting een diploma ontvangen. In werkelijkheid blijkt het slechts om een getuigschrift Individueel Voortgezet Onderwijs (Ivo – Mavo) te gaan.

‘Ramon de Jonghe van steinerscholen.com die als deskundige over het vrije school onderwijs kan oordelen heeft ook een brief aan alle Kamerleden gestuurd en ook op zijn schrijven heeft Jack Biskop gereageerd en nogmaals de brief bij het ministerie van onderwijs ingediend, later heeft hij in de procedure vergadering van de onderwijs commissie hier ook vragen aan de minister over gesteld, wij wachten nog op antwoord!’
30. Agendapunt: IVO scholen
Zaak: Rondvraagpunt procedurevergadering – Tweede Kamerlid, J.J.G.M. Biskop
(CDA) – 17 februari 2011 IVO scholen – 2011Z03302

Het Ministerie van Onderwijs heeft bevestigd dat de school in gebreke is gebleven. Zowel op het vlak van voorlichting als ook over de doorstroommogelijkheden.

• Maart

Mazelen: hoe men er vanuit antroposofische hoek naar kijkt.

‘Door dat virus uit te roeien, ontneem je kinderen wellicht een ontwikkelingskans! Ouders die er zo tegenaan kijken, kunnen een weekend naar Engeland gaan en een mazelenhaard proberen tegen te komen.’

[1] Aad Meijer, Wat is er mis met mazelen?, Antroposana, 1 oktober 2008

Viroloog Marc Van Ranst in het VTM-nieuws:

‘De filosofie van meneer Steiner is dat mazelen zelfs goed is voor uw kind. Dit is een bijna misdadige houding. Dit is absoluut onbehoorlijk. Mazelen zijn geen onschuldige kinderziekte. Dat mag men er niet van maken.’

• April

Leegloop steinerschool Terneuzen: school moet dicht, maar ouders en medewerkers gaan eerst nog modder gooien.

”k begrijp niet dat volwassen mensen zo op internet en op schoolplein met modder staan te gooien , wie zijn schuld het allemaal is en daarbij kinderen erin betrek. Vind dit echt het laagste. … Maar om dan maar de kinderen hun privé-aangelegenheden naar buiten te brengen, welk recht heb je daartoe als buitenstaander.’

• Mei

Masker van de steinerscholen: vriendelijk zijn ze er altijd.

‘Naar buiten toe merk je niet hoe het er in de klassen aan toe gaat. Wij zijn aangetrokken met vele mooie beloften, maar merken nu dat het allemaal holle beloften waren.’

• Juni

Antroposofie geen filosofie: filosoof Floris van den Berg ergert zich aan antroposoof Hugo Verbrugh.

‘Dat mensen een idiotie aanhangen is hun goedrecht, maar in onderwijs dient wetenschappelijke kennis en de wetenschappelijke methode centraal te staat, de leer van Steiner kan op vele punten de kritiek der rede niet doorstaan en is in strijd met wetenschappelijke kennis.’

Klopt dat wel?: Antroposofisch onderwijs – ritmisch (wakker) schudden. ‘Bijna antroposoof, maar dan aan het denken gegaan. Een bizarre herinnering aan de tijd in de ‘sekte’ antroposofie[1], waar ik nu met enige ironie op kan terugkijken.’

Kinderen als speelveld voor ideologische doelen: professor Stefan Hopmann ziet steinerschoolwereld als totalitaire ideologie.

Zonnehuizen: over misbruik en faillissement in een mega zorginstelling, de teloorgang van Bernard Lievegoeds geesteskind.

”Ze kunnen niet goed met de kinderen omgaan, met name als deze agressief worden. In combinatie met de verwaarloosde huisvesting kan dat tot heel gevaarlijke situaties leiden.”

• Juli & augustus

Rudolf Steiner in Nederland: radioprogramma over Steiner waarin de steinerschool ook aan bod komt.

‘Je wordt er niet alleen maar geïndoctrineerd.’

Geweld (1): naar aanleiding van geweldpleging in een steinerschool werd mij gevraagd om voor  instanties die zich om jongeren bekommeren een rapport op te stellen waarin het geweld dat had plaatsgevonden in de context van de steiner- pedagogie wordt geplaatst. Ideologisch geweld (2); Pedagogisch-didactisch geweld (3); Ad hoc geweld (4)

• September

Koppen: interessante reportage over methodescholen in Vlaanderen met bijzonder veel aandacht voor antroposofisch onderwijs. Professor Roger Standaert van de vakgroep Pedagogie van de universiteit van Gent is sceptisch over de aanspraken die de steinerschool maakt. Bekijk de uitzending.

• Oktober

Antroz: niet alleen de steinerscholen en de heilpedagogische gehandicaptenzorg komen in opspraak. Ook de antroposofische ouderenzorg komt nu in de kijker.

‘Ruim vijf jaar lang verbleef mijn moeder in een instelling. De huisfolder vertelde mij dat men menselijk was en moeder een respectvolle bejegening zou krijgen. De waarheid bleek echter anders, langzaamaan werd duidelijk dat zij werd verwaarloosd. Vanuit het gedachtegoed van de instelling vond men het normaal dat moeder dagenlang achtereen op bed lag, het vaak koud had en regelmatig op de tocht zat, te weinig eten en drinken kreeg en dat de medische behandeling zeer ontoereikend was. Bewoners moesten langzaam versterven en werden niet, zoals men in de folder deed voorkomen, menselijk benaderd.’(1)

• November

Lievegoed Zorggroep: n.a.v. berichgeving over Zonnehuizen en Woonzorggroep Antroz volgen er getuigenissen vanuit een andere antroposofische zorggroep.

‘De Lievegoed Zorggroep in Bilthoven is van hetzelfde laken een pak. Ik heb er 10 jaar gewerkt. Ik heb in die jaren veel zaken zien passeren die het daglicht niet kunnen verdragen.’

• December

Waarop men zich beroept: de grondslag van het steineronderwijs berust meer op esoterie dan op pedagogie. Rudolf Steiner was in de eerste plaats occultist en  zijn ‘geheime wetenschap‘ bevatte onder andere engelen, demonen en kabouters. Waarop beroept de antroposofische school zich?

Doctoraatsproject Universiteit Gent: eindelijk een wetenschappelijke focus op de steinerschool. Vier jaar bloggen en het schrijven van een boek verder.

Ondanks de sterke groei van het Steineronderwijs in verschillende Europese landen ontbreekt een kritisch-wetenschappelijke studie van de Steinerpedagogiek volledig. De studie die wij op het oog hebben moet niet alleen 1) aandacht besteden aan de onderwijsopvattingen en -filosofie van Steiner zelf, 2) maar vooral onderzoeken op welke manier deze vorm kregen en krijgen in de dagelijkse onderwijspraktijk en 3) in welke mate bepaalde implementaties van zijn ideeën andere vormen van zijnswijzen ontsluiten; mogelijkheden die niet opgaan in de huidige marktlogica maar een waar alternatief kunnen zijn en als zodanig inspirerend voor het reguliere onderwijs. Net deze combinatie van drie onderzoekslijnen is de kernambitie van dit onderzoeksproject. Al ligt de focus hierbij duidelijk op de receptiegeschiedenis van Steineronderwijs in Vlaanderen tussen 1954 (de oprichting van de eerste Vlaamse Steinerschool in Antwerpen) en vandaag, toch zal het project in een internationale context worden geplaatst, in aansluiting met de antroposofische vereniging zelf die zich voortdurend presenteert als een bij uitstek internationale gemeenschap.

Iedere steen die in een rivier wordt gegooid, hoe klein die steen ook is, verandert de loop van die rivier.

Een samenvatting:

Deze blog is ongeveer 44.000 keer bekeken in 2011. Als al die mensen naar het Ahoy Sportpaleis Rotterdam of naar het Sportpaleis Antwerpen zouden afzakken, kon men die evenementhallen drie keer vullen. Een andere vergelijking: het aantal bezoekers van 2011 komt ongeveer overeen met het inwoneraantal van steden als Turnhout (B) en De Bilt (NL). De voorbije drie jaar bezochten 128000 mensen deze blog. Dat is meer dan het inwoneraantal van Zoetermeer (NL) en Brugge (B).

Klik hier voor het volledige rapport.

Voor de uitvoering van het onderzoeksproject “De logica van de markt. Steineronderwijs in een neoliberale context” is de Universiteit Gent op zoek naar een uitstekende doctorandus.

Ondanks de sterke groei van het Steineronderwijs in verschillende Europese landen ontbreekt een kritisch-wetenschappelijke studie van de Steinerpedagogiek volledig. De studie die wij op het oog hebben moet niet alleen 1) aandacht besteden aan de onderwijsopvattingen en -filosofie van Steiner zelf, 2) maar vooral onderzoeken op welke manier deze vorm kregen en krijgen in de dagelijkse onderwijspraktijk en 3) in welke mate bepaalde implementaties van zijn ideeën andere vormen van zijnswijzen ontsluiten; mogelijkheden die niet opgaan in de huidige marktlogica maar een waar alternatief kunnen zijn en als zodanig inspirerend voor het reguliere onderwijs. Net deze combinatie van drie onderzoekslijnen is de kernambitie van dit onderzoeksproject. Al ligt de focus hierbij duidelijk op de receptiegeschiedenis van Steineronderwijs in Vlaanderen tussen 1954 (de oprichting van de eerste Vlaamse Steinerschool in Antwerpen) en vandaag, toch zal het project in een internationale context worden geplaatst, in aansluiting met de antroposofische vereniging zelf die zich voortdurend presenteert als een bij uitstek internationale gemeenschap.

Meer informatie op de website van de Universiteit van Gent.

In 1902 sloot ‘Herr Doktor’, zoals zijn bewonderaars Rudolf Steiner noemden,  zich aan bij een occult genootschap, waar hij al snel een hoge graad bekleedde.

Helmut Zander, een Duits hoogleraar die een omvattende historisch-kritische studie over de antroposofische beweging publiceerde, stelt vast dat Steiner in deze periode:

‘ …student werd in de esoterische school van de theosofe Annie Besant en al in 1904 leider werd van de Duitse sectie van de Theosofische Vereniging. Daarmee steeg hij in zijn schoolkring op tot vereerde leraar en ‘Meester’. Hier behandelde Steiner brieven, gesprekken en voordrachten over theosofische principes en gaf aanwijzingen over meditatieve scholing. Maar vaak was de esoterische school meer, namelijk therapeutische levensbegeleiding.’[1]

We kunnen hier al een eerste indicatie zien van Steiners drang om via scholing te genezen, een gegeven dat als een onzichtbare draad doorheen heel de antroposofische pedagogie is verweven.

In de periode dat Steiner voorzitter van de Theosofische Vereniging was, gaf hij sporadisch enkele voordrachten over pedagogie en in 1907 verscheen het enige door hemzelf geschreven werk over opvoeding, een essay met als titel ‘Die Erziehung des Kindes vom Gesichtspunkte der Geisteswissenschaft’. (In de Nederlandse vertaling heeft men het woord geesteswetenschap vervangen door antroposofie).[2] Het werkje geldt nog altijd als de basistekst van de steinerpedagogie. Men kan zien dat Steiner in dit essay de theosofische antropologie (wezensdelen) schetste, deze liet corresponderen met zijn visie op de ontwikkelingsfasen van het kind en de grondslag legde voor op esoterie berustende autoriteit. Dat hij al in deze periode naar de grondlegging van een nieuwe pedagogie werkte, blijkt volgens Zander uit niets.

‘Pas in de confrontatie met de pedagogische realiteit in het eerste schooljaar van de Stuttgartse steinerschool vond Steiner, en maar vlug en al doende lerend, de concepten die heden het beeld van de steinerpedagogie dragen’.

Steiner was vooral bezig met het oprichten van een esoterische school op maat van zijn bovenzinnelijke waarnemingen.  Het duurde echter nog tot 1913 vooraleer hij, samen met zijn eigen aanhang, de Antroposofische Vereniging oprichtte. Zijn antroposofie omschreef hij op allerlei manieren, zodat het moeilijk is antroposofie te definiëren.

Laat ons aannemen dat antroposofie een wereldbeschouwing is die ervan uitgaat dat de mens drieledig is, in die zin dat hij bestaat uit lichaam, ziel en geest. Dat is ongeveer de key-issue van de antroposofie waarrond Steiner zijn hele gedachteconstructie heeft opgebouwd. Waar zijn beschouwing op is gebaseerd, vertelt ons een bekend antroposofisch spreekster:

 ‘…Een belangrijke imaginatie heeft Rudolf Steiner ontwikkeld in de vorm van het beeld van de drieledige mens: de mens die met een zenuwzintuigstelsel, een ademhalingsstelsel en een stofwisselingsgebied het belangrijkste middelpunt voor het denken in het hoofd heeft, voor het voelen in het “ritmische” middengebied en voor het willen in de onderpool van het stofwisselingsstelsel. Aan dit beeld geeft hij zowel een fysiologische als een psychologische grondslag, die het uitgangspunt vormen voor een geheel nieuwe, intussen in talrijke scholen gepraktizeerde pedagogie…’ [3]

Als dat het uitgangspunt van het onderwijs is, moet dat inderdaad een belangrijke ‘imaginatie’ zijn geweest. Maar dat het denken, voelen en willen overeenkomen met geest, ziel en lichaam was zeker niet de enige imaginatie van Rudolf Steiner. We zien daar ook nog eens zenuwzintuig-, ademhalingsstelsel en stofwisselingsgebied aan worden gekoppeld, wat erop lijkt te wijzen dat de mens op vele gebieden te herleiden is tot ‘iets dat bestaat uit drie’. De man was heel creatief met het cijfer drie, maar ook met de vier en de zeven, en vol verbeelding.

Steiner beweerde allerlei te zien wat met het gewone oog niet waar te nemen is. (Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet?). Waaruit bestonden zijn ‘imaginaties’ dan zoal? Bij nader inzicht blijken die een breed spectrum te beslaan en niet zelden hebben ze veel weg van de beschrijvingen van iemand die geëxperimenteerd heeft met het eten van bepaalde zwamachtigen. Wat Steiner zoal aan ‘realiteiten’ waarnam, was niet gering:

• Duistere machten of demonen die zich, wanneer moeder de vrouw niet vaak genoeg het stof afneemt, in huis nestelen;
• kabouters die (de Zeven Dwergen?) in de diepten van de aarde in diamantmijnen werken[4];
• elfen en gnomen;
• de uit Perzische overleveringen afkomstige kwade geest Ahriman, de lelijke duivel die zich bedient van het schrift om de mens in zijn macht te krijgen[5];
• zijn alter ego Lucifer, de knappe verleidelijke duivel;
• als tegengewicht ook engelen, aartsengelen en nog enkele toonladders hogere engelen;
• het zonnewezen Christus dat van de ene Jezus op de andere overging (want er waren er volgens Steiner twee);
• het mythologische verzonken continent Atlantis en zijn aan de zondvloed ontsnapte Ariërs, de meest ontwikkelde soort op aarde die onze huidige cultuur bepaalt[6];
• het blanke of Arische ras, dat alleen maar voordelen heeft ten opzichte van andere rassen[7];
• de van de mens afkomstige aap;
• probleemkinderen waarvan de oorzaak van hun probleem in een rekenfout in de kosmos moet worden gezocht [8];
• en de ridders van Koning Arthur die Steiner begin 20^ste eeuw te paard op de heuvels van Groot-Brittannië zag galopperen.[9]

Het zijn maar enkele van zijn denkbeelden. De ziener toverde er nog talloze andere uit zijn hoge hoed.

Wie nu denkt of meent te beweren dat deze imaginaties misschien door de beste man bedoeld zijn als beeldspraak, komt van een kale kermis thuis. Hij nam deze zaken niet alleen voor waar, maar beweerde ook het over realiteiten te hebben. Voorbeelden waarbij hij engelen, geesten, gnomen, enz. als realiteiten aanduidde, zijn te vinden in meerdere van zijn publicaties. Bekende door Steiner vaak aangehaalde uitspraken wanneer hij het over zijn bovenzinnelijke waarnemingen en imaginaties had, zijn onder andere: ‘dit zijn gewoon feiten’, ‘dit zijn wetmatigheden’ en ‘het is nu eenmaal een waarheid’.

De antroposofische zorggroep Zonnehuizen uit Zeist, die in grote financiële problemen verkeert, heeft jarenlang klachten van personeel, cliënten en ouders over verslechterende zorg genegeerd. De toenmalige bestuurders en toezichthouders waren in plaats daarvan bezig met fusies, overnames, vastgoedontwikkeling.

Weer zorggroep in opspraak, M.Rengers/R.Schoorl, De Volkskrant 16/09/2011

Marion Greveling van adviesbureau Bobo, die diverse cliënten en verontruste ouders bijstond, zegt in datzelfde artikel in de Volkskrant over Zonnehuizen:

Het was één grote puinhoop bij Zonnehuizen. Kinderen in Zeist werden ’s nachts opgesloten in ongeschikte ruimtes. Er liep ongekwalificeerd personeel rond, dossiers ontbraken, er was ondervoeding en willekeur. Meisjes van 9 of 10 jaar oud die experimenteerden met seks kregen een prikpil om zwangerschappen te voorkomen. Klagende ouders werd verteld dat zij uit de ouderlijke macht zouden worden gezet als zij met hun klacht naar buiten zouden treden.

Kinderen opsluiten? Ongekwalificeerd personeel? Willekeur? Klagende ouders onder druk zetten? Minderjarigen en seks? Het klinkt bekend in de oren. Ondertussen kwam ook de antroposofische ouderenzorggroep Antroz in beeld.

Het Leendert Meeshuis in Bilthoven weigerde een hulpbehoevende bewoonster te laten overbrengen naar het ziekenhuis. Volgens dochter Annemarie Boom wilde de behandelende arts haar moeder laten sterven, omdat die volgens de arts in een pre-terminale fase was. Op een gastlog op de website van Eén Vandaag schrijft Annemarie over haar ervaringen met het Leendert Meeshuis:

Ruim vijf jaar lang verbleef mijn moeder in een instelling. De huisfolder vertelde mij dat men menselijk was en moeder een respectvolle bejegening zou krijgen. De waarheid bleek echter anders, langzaamaan werd duidelijk dat zij werd verwaarloosd. Vanuit het gedachtegoed van de instelling vond men het normaal dat moeder dagenlang achtereen op bed lag, het vaak koud had en regelmatig op de tocht zat, te weinig eten en drinken kreeg en dat de medische behandeling zeer ontoereikend was. Bewoners moesten langzaam versterven en werden niet, zoals men in de folder deed voorkomen, menselijk benaderd.

Verwaarlozing bij de Zonnehuizen, verwaarlozing bij Antroz. Nochtans hebben antroposofen de mond vol van het begrip ‘menselijke benadering’.  Wat verwaarlozing betreft, is nu ook de Lievegoed Zorggroep, een andere zorggroep van de antroposofen waaraan de naam van Bernard Lievegoed is verbonden, in het vizier gekomen. De Lievegoed Zorggroep houdt zich net zoals de Zonnehuizen bezig met gehandicaptenzorg, maar is ook nog werkzaam in de psychiatrie en verslavingszorg. In augustus van dit jaar kwam al een getuigenis binnen van Bart Zwanen, die cliënt is geweest van de Lievegoed Zorggroep en op de site Leugens.nl kwam Gerry Zaremba, een oud-medewerkster van de Lievegoed Zorggroep aan het woord in de commentaren op het artikel ‘De schaduw van Zonnehuizen‘. Zowel de reactie van Bart Zwanen op het artikel ‘Zonnehuizen’ op deze site als de reactie van Gerry Zaremba kunt u hieronder integraal nalezen.

Bart Zwanen zegt: 21/08/2011 om 12:57 (red. rdjv)

‘Ik ben op advies van het CAD Breda in 1982 14 maanden opgenomen geweest in een antroposofische afkickboerderij in Hamingen, een onderdeel van Sichting Arta van de Lievegoed Zorggroep. Daar heb ik vier weken gezeten om af te kicken van mijn verslaving. Daarna ben ik naar het antroposofisch-therapeutisch centrum de “Witte Hull” in Zeist doorverwezen.

Hamingen ligt midden in de polder en weglopen is geen optie. Voordat je bij de bewoonde wereld bent, moet je 7 km lopen. Meteen in het begin kwamen mij zaken vreemd over. Ik moest bv. iedere dag een andere graansoort eten. Dit was verplicht: er was niets anders. Je mocht niks eten uit een normale, gangbare winkel. Alles was biologisch-dynamisch volgens de filosofie van Rudolf Steiner.
Het personeel was vooral idelalistisch en allesbehalve professioneel. Er werd steeds gehamerd op de antroposofische doelstellingen. Het personeel vertelde dat zij het Ei van Columbus waren en er werd met cijfers gegoocheld om te laten doorschijnen dat zij het beste programma bezaten. Later kwam ik er via gesprekken met medewerkers achter dat dat meer te maken had met wel of niet verkrijgen van overheidssubsidies.

Daarna werd ik overgeplaatst naar de Witte Hull in Zeist. Hier was het regime strenger. Alles ging op uur en tijd, zoniet dan stond er een sanctie of groeps gesprek op, waarin je moest verklaren waarom je niet plooide.
Ik heb daar nog vreemdere dingen gezien en meegemaakt.

Iedere dag was het voor iedereen verplicht om geinjecteerd te worden met antroposofische geneesmiddelen, in mijn geval om de lever te versterken en beter te maken. Ze zeiden dat de lever het tweede hart was, net zo belangrijk als het echte hart. Nee zeggen is nooit een optie geweest: je moest alles onderschrijven van het programma van Arta. Anders kon je vertrekken was het dreigement.
Bij de lever in de buurt werd een vloeistof ingespoten en dan verplicht anderhalf uur rusten. Er was ook een needle freak in mijn groep. Deze gaf aan niet meer geinjecteerd te willen worden, omdat hij daar juist aan verslaafd was. Ze hebben hem toch verplicht om zich te laten prikken, waarop hij is weggelopen uit het programma. Ik was ook bang voor naalden, maar ook ik werd gedwongen om het toch te doen, ondanks mijn bezwaren. Ik weet nog steeds niet wat ik ingespoten heb gekregen.

Verder heb ik gezien dat medewerkers met elkaar, maar ook met clienten een relatie begonnen en seks hadden. Iedereen had een eigen kamer en er was geen toezicht. Het werd wel heel gemakkelijk gemaakt om bepaalde regels te overtreden. Een meisje van 18 werd zwanger gemaakt door een medewerker en toen dat uitkwam, werd dat besproken in een groepsgesprek. Na bespreking door de bewoners en medewerkers was de conclusie dat de medewerker op non-actief werd gezet en het zwangere meisje het programma moest verlaten. We waren meer bezig met alle ellende dan met de behandeling van onze verslaving.
Privacy was er niet: er was geen autoritiet meer, omdat medewerkers zelf de regels met voeten traden.
Voorbeelden daavan zijn: medewerkers die geld leenden van cliënten en er mocht niet gerookt worden in het programma, maar medewerkers deden dit wel stiekem. Als er drugs werden gevonden, werd iedereen collectief gestraft door middel van doorzoekingen van onze eigendommen. Al het geld was in beheer van Arta. Als je iets wilde kopen, moest je eerst vertellen waarvoor je het nodig had en zij bepaalden of je dit nodig had of niet. Brieven werden opengemaakt en gecontroleerd.
Een medewerker wist dat ik geld had en heeft mij op een slinkse manier gevraagd of hij dat geld mocht lenen. Ik zou het heel snel terugkrijgen. Na drie maanden heb ik het na veel vragen en niet krijgen uiteindelijk teruggekregen, omdat ik alles dreigte te gaan vertellen in de groep.

Ik kan er een boek over schrijven. Men vond mij bij het CAD in Breda een zacht mens en prima geschikt voor een antoposofische instelling. Hadden zij daar maar beter geweten.

Het heeft me niks opgeleverd, mijn vertrouwen geschonden en toen een hele andere kijk op hulpverlening gegeven.

Gelukkig weet ik nu beter: met goede reguliere hulp ben ik er uiteindelijk bovenop gekomen.’

Ja, die regulieren waarop antroposofen zoveel kritiek hebben, doen het toch maar: de kwalijke gevolgen van slechte ‘zorg’ ondervangen. De klachten van Bart Zwanen over twee instellingen van de Lievegoed Zorggroep zijn van dezelfde orde als dewelke ook via de barsten en kieren in andere antroposofische zorginstellingen, onder andere Zonnehuizen, naar buiten sijpelen. Oud-medewerkster van de Lievegoed Zorggroep, Gerry Zaremba, onderschrijft dit.

Gerry Zaremba | 18/09/11 om 16:36

De Lievegoed Zorggroep in Bilthoven is van hetzelfde laken een pak. Ik heb er 10 jaar gewerkt. Ik heb in die jaren veel zaken zien passeren die het daglicht niet kunnen verdragen. Ik was altijd weer degene die zijn mond dan open trok. Na weer een fusie werd mijn functie opgeheven! Rara?
Ik kan wel een boek schrijven over de misstanden die ik heb meegemaakt in de zorg maar ook over de kanalen die ik heb benaderd om die bespreekbaar te maken. De lezer zou zeggen: “Het kan niet waar zijn!”.

Op deze reactie van Gerry reageert Mara, een moeder die ook te maken heeft gehad met de Lievegoed Zorggroep.

Mara | 26/09/11 om 18:23

Hallo Gerry,
Wij als ouders van een verstandelijk gehandicapt dochter hebben ook te maken gehad met de LZG. Binnen 4 jaar tijd hebben zij het instituut waar mijn dochter toendertijd zat volledig uitgekleed . De maatregelen die er genomen werden waren zo drastisch dat mijn dochter op een gegeven moment alleen nog maar op haar kamer zat. Gekwalificeerd personeel werd ontslagen en mensen die weinig of geen opleiding hadden in die plaatsen gezet (goedkopere kracht). Uiteindelijk hebben wij ons kind daar weggehaald en in een ander kleinschalig instituut geplaatst . En nu….na een jaar komt de LZG ook hier weer om de hoek kijken. Wat een nachtmerrie!!!!!!

De Lievegoed Zorggroep komt om de hoek kijken bij een kleinschalig initiatief. Is men daar dan, net zoals bij de Zonnehuizen, in de plaats van met zorg ook vooral bezig met fusies, overnames en uitbreiding van het patrimonium? Al lukt dat voor Zonnehuizen niet, want die zorggroep moet vastgoed gaan verkopen om het hoofd boven water te houden.

Zonnehuizen verkoopt een deel van haar vastgoed om financieel gezond te worden. De vastgoedpoot van de Parnassia Bavo Groep (PBG) biedt daarbij de helpende hand.

Zonnehuizen, een landelijke instelling voor jeugd-ggz, gehandicaptenzorg en speciaal onderwijs, heeft een negatief eigen vermogen van twintig miljoen euro. De antroposofische instelling, met het hoofdkantoor in Zeist, geeft maandelijks twee ton meer uit dan er wordt verdiend. Het bestuur en de raad van toezicht zijn in het voorjaar opgestapt.

Woonzorggroep Antroz, een samenwerkingsverband op het gebied van ouderenhuisvesting, ouderenzorg en verpleeghuiszorg in Midden-Nederland, bestaande uit Stichting Valckenhof/Huize Valckenbosch in Zeist (kaart), Leendert Meeshuis in Bilthoven (kaart) en Woonoord Kraaybeek in Driebergen (kaart). Antroz, en meer bepaald het Leendert Meeshuis,  was op 11 oktober onderwerp van gesprek in het nieuwsprogramma Eén Vandaag.

Het Leendert Meeshuis in Bilthoven weigerde een hulpbehoevende bewoonster te laten overbrengen naar het ziekenhuis. Volgens dochter Annemarie Boom wilde de behandelende arts haar moeder laten sterven, omdat die volgens de arts in een pre-terminale fase was. Op een gastlog op de website van Eén Vandaag schrijft Annemarie over haar ervaringen met het Leendert Meeshuis:

Ruim vijf jaar lang verbleef mijn moeder in een instelling. De huisfolder vertelde mij dat men menselijk was en moeder een respectvolle bejegening zou krijgen. De waarheid bleek echter anders, langzaamaan werd duidelijk dat zij werd verwaarloosd. Vanuit het gedachtegoed van de instelling vond men het normaal dat moeder dagenlang achtereen op bed lag, het vaak koud had en regelmatig op de tocht zat, te weinig eten en drinken kreeg en dat de medische behandeling zeer ontoereikend was. Bewoners moesten langzaam versterven en werden niet, zoals men in de folder deed voorkomen, menselijk benaderd.(1)

Ja, de waarheid blijkt vaak anders. ‘Bewoners moesten langzaam versterven.’ De menselijke kant van antroposofische instellingen blijkt pas wanneer men verder kijkt dan naar wat op papier staat of wat wordt verteld. Ook in de tv-reportage van Eén Vandaag, ’Instellingen zeggen zorg op van lastige bewoners’,  doet Annemarie Boom haar verhaal.

Ik vroeg aan de arts: ‘Ik wil dat u 112 belt’. Ze zei: ‘Dat ga ik niet doen’. In mezelf raakte er een soort paniek los…van ja…maar mijn moeder moet gewoon naar het ziekenhuis.

De arts, die had geconstateerd die avond dat mijn moeder in een pre-terminale fase was en zij vond gewoon…euh…dat mijn moeder de komende dagen moest gaan overlijden. Dus ik liep naar de arts toe en ik pakte haar bij haar schouders en ik zei: ‘Ik wil dat u 112 belt.’ Op dat moment stond de arts op. Die pakte me heel hardhandig beet bij de schouders en die gooide mij van zich af en ik viel tegen een kast die achter me stond. Ja, ze gingen gewoon als beesten tekeer tegen me.

Op Annemaries gastlog wordt het hele voorval meer gedetailleerd beschreven. Ze neemt geen blad voor de mond.

Ten gevolge van nalatigheid en verwaarlozing door de instelling, werd moeder met regelmaat opnieuw ziek. Zo ook in mei van 2011. Moeder had koorts, ik gaf aan dat er mijns inziens ten gevolge van de slechte hygiëne en een tekort aan vocht waarschijnlijk sprake was van een blaasontsteking. De volgende ochtend bleek dit het geval te zijn. Ruim drie dagen later kreeg ik in de nacht een telefoontje van een mij onbekende arts. Deze basisarts, zoals mij later bleek, vertelde mij dat het niet goed ging met moeder en zij in haar pré-terminale fase verkeerde en die nacht zou gaan overlijden. De onbekende basisarts gaf in het gesprek aan dat ik terughoudend met betrekking tot ziekenhuisopname zou zijn en daarvoor in het verleden had getekend. Ik zei haar dat dit niet waar was en dat ik wilde dat zij een ambulance zou bellen, wat zij stellig weigerde. Ik ging direct naar de instelling en schudde de betreffende arts ‘letterlijk en figuurlijk’ wakker. Uiteindelijk belde ik zelf 112 waarna moeder werd overgebracht naar het UMCU. Op de eerste hulp ging zij direct aan een infuus. De volgende dag al was zij koortsvrij en op dinsdag gaf de specialist aan dat het zo goed ging met moeder dat zij vrijdag weer terug naar de instelling mocht. Omdat ik door had gepakt en 112 had gebeld, was moeder niet overleden maar beter geworden. De instellingsarts en dienstdoende basisarts hadden mijn moeder opzettelijk in een hulpeloze toestand gebracht en/of gelaten, terwijl zij tot haar verpleging en verzorging verplicht zijn.

Annemarie houdt voet bij stuk en haar moeder wordt toch opgenomen. Twee dagen na de aanvaring wordt de familie via brief op de hoogte gebracht dat het verpleeghuis het zorgcontract opzegt. De arts doet tegen Annemarie Boom aangifte van mishandeling, maar de rechter seponeert de zaak. Het Leendert Meeshuis wil niet voor de camera verschijnen, maar Antroz laat Eén Vandaag schriftelijk weten:

De afgelopen vijf jaar is het gedrag van deze familie herhaaldelijk als agressief en intimiderend ervaren.

Annemarie verdedigt zich.

Ik ben een heel rustig iemand. Ik ben wel iemand die gaat voor de eerlijkheid. Ik kom op voor de mensen die het minder hebben in de samenleving. Dat is iets wat ik wel al jaren doe. Maar agressief…Nee, absoluut niet.

De instelling komt met een andere verhaal.

Antroz heeft al het mogelijke gedaan om het contact met de familie werkbaar te houden en om goede zorg aan de cliënt te geven.

Al het mogelijke gedaan? Wilde men Annemarie’s moeder niet laten overlijden, terwijl ze eigenlijk naar het ziekenhuis moest? Het hele voorval heeft veel weg van de getuigenis in Focus op de steinerschool, waarin een slachtoffer vertelt dat zijn moeder door antroposofen de nodige reguliere zorg werd ontzegd. Maar dit verhaal loopt niet goed af: de moeder sterft een pijnlijke dood.

…Door mijn partnerkeuze destijds heb ik geruime tijd naast de antroposofische instelling Daidalos gewoond. Patiënten werden er behandeld voor diverse lichamelijke en geestelijke klachten.

Omdat een van de antroposofische artsen die er toen werkte mijn moeder met het antroposofische geneesmiddel Iscador tegen kanker had behandeld, werd mijn achterdocht gewekt. Naar mijn mening had deze arts mijn moeder nooit mogen behandelen met dit zeer omstreden en nooit op werkzaamheid bewezen middel en is ze niet tijdig naar de reguliere geneeskunde doorverwezen. Toen ik op zestienjarige leeftijd hiertegen in opstand kwam, werd ik op advies van deze arts door mijn stiefvader en een van zijn vrienden, ver weg van mijn zieke moeder, in België in een heilpedagogisch instituut voor verstandelijk gehandicapten geplaatst.

Met deze aanslag op mijn karakter en de uiteindelijk onnodig pijnlijke dood van mijn moeder in mijn achterhoofd, begon ik enkele jaren geleden de bewegingen in en rond Daidalos met veel interesse te volgen. Wat bleek: er werden patiënten misbruikt, gemanipuleerd en financieel uitgekleed.

Voor Annemarie en haar moeder is het beter afgelopen. Nu vijf maanden later zegt de  dochter dat haar moeder, die sinds het voorval thuis wordt verzorgd, niet meer ziek is geweest.

Voetnoot

(1) Wat Annemarie Boom bedoelt met dat bewoners langzaam moesten versterven wordt misschien iets duidelijker door dit citaat uit de antroposofische visie die het Leendert Meeshuis hanteert (vet door red.).

Voor ons is het sterven de overgang van een aan de aarde gebonden bestaansvorm naar een geestelijke bestaansvorm in een goddelijk-geestelijke wereld, een leven na de dood. Voor het leven na dit aardse leven is het van grote betekenis hoe het leven op aarde is verlopen en hoe de overgang naar die geestelijke bestaansvorm wordt gemaakt. Ook de allerlaatste fase van de weg op aarde is daarbij belangrijk. Het ingrijpen in sterfprocessen met het doel het einde te bespoedigen (of ook juist te verlengen) vormt vanuit deze gezichtspunten een inbreuk op het persoonlijke levenslot.

(Antroposofisch arts Saskia Davidse, verbonden aan het Leendert Meeshuis, in Ruimte voor de zin van leven en sterven, Motief 62, april 2003)

Links

Gastblog Annemarie Boom, Zorg voor de zorg

Tv-reportage Eén Vandaag, Instellingen zeggen zorg op van lastige bewoners

Ruimte voor de zin van leven en sterven

Gerelateerd

Zorggroep in opspraak

Zonnehuizen

Antroposofisch ziekenhuis, met Steiner het bos in

Inspectie onderzoekt Daidalos-kliniek

Wantoestanden op voormalig hersteloord Daidalos

Misstanden in tehuis in Zeist

Die vreselijke heilpedagogiek

De leer houdt onder andere in dat een mens reeds in een voorgeboortelijk leven heeft gekozen voor het leven dat hij nu leeft, met alle gemakken en ongemakken die bij dit leven horen. Steinerpedagogen kunnen dit gegeven gebruiken om pesterijen en ander geweld te ‘verklaren’ en zodoende te legitimeren. Een van de aspecten van de leer is dat niet mag worden ingegrepen in het karma. Een andere bijzonderheid van deze karmaleer m.b.t. kind en ontwikkeling is bijvoorbeeld dat ‘een kind zich zonder pijn niet kan ontwikkelen richting vervolmaking’¹⁴.

‘Denken Sie sich, ein Kind soll sich entwickeln, um sich im Hinblick auf sein späteres Erwachsensein zu vervollkommnen. Da muß es alles erst lernen. Es muß stehen und gehen lernen, es muß lernen, sich selbst im Gleich gewicht zu halten; dabei wird es auch öfters hinfallen. Wenn mit dem Hinfallen kein Schmerz verknüpft wäre, so würde das Hinfallen keine Wirkung in der Richtung der Vervollkommnung der Fähigkeiten haben. Um sich zu vervollkommnen, muß eben Unvollkommenes im Leben vorhanden sein.’  (R. Steiner, GA 88)

In bepaalde gevallen wordt deze leer aangewend als vrijgeleide om pedagogische uitglijders te vergoelijken. Ouders van kinderen die de meest absurde straffen worden opgelegd¹⁵, worden dan geconfronteerd met ‘theorieën’ van Steiner die ieder zinvol gesprek onmogelijk maken. Meestal komt het erop neer dat het de schuld van het kind is en dat het er zelf voor heeft gekozen. Ter illustratie een bekend antroposoof en hoogleraar die dit ‘eigen-schuld-principe’ duidt.

‘Wij hebben  bijvoorbeeld in de antroposofie de dakpanoefening. Dat betekent eigenlijk dat alles wat je overkomt, toeschrijft als iets wat je zelf gewild hebt. Als ik in het gefingeerde voorbeeld op straat loop en een dakpan op mijn hoofd krijg, dan moet ik me eigenlijk proberen voor te stellen, dat ik een paar ogenblikken eerder dat dak opgeklauterd ben en die dakpan losgewrikt heb en net op mijn eigen hoofd heb laten komen.’ ¹⁶

Dit is direct gerelateerd aan de karma- en reïncarnatieleer van Steiner die in steinerscholen wordt aangewend.  Dat steinerpedagogen zich daadwerkelijk van deze gezichtspunten bedienen om wantoestanden te verklaren, blijkt niet alleen uit eigen ervaringen, maar ook uit antroposofische literatuur. Aan de hand van concrete voorbeelden wordt door het antroposofisch tijdschrift Driegonaal de steinerschool (anno 2007) in beeld gebracht.

‘8. Op het schoolplein wordt nauwelijks echt gespeeld. Kinderen maken ruzie, zitten elkaar achterna, er wordt geschopt en geslagen, al dan niet in de vorm van ‘spel’. Introverte kinderen proberen zich van alles en iedereen afzijdig te houden.

9. De ouders van een bepaalde klas beginnen wat bezorgd te worden. Er is veel onrust en gedoe … Een goed gesprek op een ouderavond moet het vertrouwen herstellen. De leerkracht vertelt die avond dat hij er zeer mee geworsteld maar nu weet hoe het zit: de kinderen zijn eigenlijk allemaal ‘oude’ Romeinen.’¹⁷

Met deze verwijzing naar de ‘oude’ Romeinen, d.w.z. gereïncarneerde Romeinen, legt de leerkracht de problematiek naar de vorige levens van zijn leerlingen en ontslaat hij zichzelf van de verantwoordelijkheid de klas in de hand te houden. Want de Romeinen waren een strijdlustig, wreed en niet in te tomen volk en dat is volgens de leraar ‘deze gereïncarneerde Romeinen’ nog aan te zien.

Het is deze manier van geweld  proberen goed te praten die maakt dat ad hoc geweld zich zonder meer kan manifesteren in de steinerschool: er wordt een quasi spirituele verklaring uit de antroposofie aan gegeven die iedere ouder die niet bekend is met de antroposofie ongelooflijk vreemd in de oren klinkt.

Het voorgaande (deel 1, 2, 3 en 4) in beschouwing genomen is het niet opportuun de steinerschool een veilige haven te noemen die aan de voorwaarden voldoet om kinderen een voldoende emotionele, sociale en cognitieve basis te laten leggen voor hun verdere leven.

Noten

¹⁴ R.Steiner, Über die astrale Welt und das Devachan, GA 88, RSV 1999
¹⁵ B. Maeckelbergh, Lijfstraffen in steinerschool, Het Nieuwsblad 29/04/2009 (naar artikel)
¹⁶ H.Verbrugh, Misverstanden rond een dakpan, Skepter jaargang 10, maart 1997
¹⁷ J. Hogervorst, Vrije Scholen op de tweesprong, Driegonaal 2007

Reageren kan onder deel 1.